Á undanförnum tuttugu árum hafa orðið meiri breytingar á samfélögum Vesturlanda en á mörgum áratugum þar á undan. Þessar breytingar eiga rót sína að rekja til margra þátta s.s. stórstígra breytinga í tækni og samskiptum en færa má rök fyrir því að fátt hafi haft eins afgerandi áhrif á heimsmynd og hugmyndir Vesturlandabúa og fall kommúnismans og endurskipulagning kapítalismans.

Undir merkjum einkavæðingar hafa eignir almennings verið seldar og þó að þar hafi oft tekist vel til s.s. í tilvikum þar sem um samkeppnisrekstur er að ræða hafa jafnframt átt sér stað afdrifarík mistök þar sem reksturinn byggir í eðli sínu á fákeppni s.s. vatnsveitur og járnbrautir. Þá hafa eignir almennings í einhverjum tilvikum verið færðar einkaaðilum á silfurfati sbr. fiskinn í sjónum umhverfis Ísland.

Í nafni hnattvæðingar hefur frelsi í viðskiptum aukist verulega, fyrirtæki og fjármagn verið í frjálsu flæði innan ríkja og milli ríkja, auður skipt um, og að margra mati safnast á færri hendur, og tölur um ofsagróða og ofsalaun orðið daglegt brauð. Þegar á heildina er litið hefur fjármálakerfi heimsins tekið stórstígum breytingum. Breytingarnar hafa vissulega aukið hagvöxt en um leið hafa þær víðast hvar breikkað bilið milli ríkra og fáækra.

Hnattvæðingin hefur sett þjóðríkið í ákveðinn tilvistarvanda því aukið frelsi í flutningi fjármagns, vöru og vinnuafls milli landa takmarkar möguleika þess til að beita valdi sínu til að hafa áhrif á rás atburða. Vald stórfyrirtækjanna hefur aukist og stjórnmálanna minnkað. Samrunaþróunin í Evrópu á rót sína að rekja til þessarar þróunar og er til marks um þörf þjóðríkjanna til að taka sameiginlega á viðfangsefnum og vandamálum sem virða engin landamæri.

Hægri vængur stjórnmálanna hefur á þessum tíma verið í hugmyndalegri sókn undir merkjum nýfrjálshyggju enda litu hægri menn heimsins á sig sem sigurvegara í því kalda stríði sem áður hafði geisað. Svo virðist sem félagshyggjuvængur stjórnmálanna hafi ekki náð að fóta sig í þessu umbreytingaferli og misst allt hugmyndalegt og pólitískt sjálfstraust. Sumir hafa sett hælana í og skipað sér í varðstöðu um það kerfi sem áður var. Aðrir, og þar á meðal jafnaðarmenn, hafa tekið þátt í breytingaferlinu undir þeim formerkjum að þróunin verði ekki stöðvuð en mikilvægt sé að hafa áhrif á hvert hún stefni. Má í því sambandi minna á að það voru íslenskir jafnaðarmenn sem voru í forystu fyrir gerð EES-samningsins á sínum tíma og litu svo á að Íslendingar myndu dragast aftur úr þeim ríkjum sem þeir bera sig saman við ef þeir létu tækifærið sér úr greipum ganga.

Jafnaðarmönnum hefur hins vegar ekki tekist að bjóða upp á sannfærandi mótvægi við þá markaðs- og einstaklingshyggju sem einkennt hefur stjórnmálaumræðu undanfarinna áratuga. Margt bendir til að á þessu sé að verða breyting og jafnaðarmenn séu að vakna til lífsins. Mikil hugmyndaleg gerjun og nýsköpun á sér nú stað meðal fræðimanna og stjórnmálamanna sem kenna sig við félagshyggju. Mikil umræða á sér stað um eðli og hlutverk ríkis og markaðar og nýjar hugmyndir um lýðræði, stjórnmál, stjórnkerfi, velferðarkerfi og alþjóðamál eru að ryðja sér til rúms. Þessi umræða hefur ekki nema að takmörkuðu leyti borist hingað til lands og þá helst í gegnum háskólasamfélagið en hún hefur ekki skilað sér eins og þyrfti inn í stjórnmálaumræðuna. Ég mun í þessu erindi mínu reifa nokkrar hugmyndir og viðfangsefni sem ég tel að eigi ásamt öðrum að koma til umfjöllunar í þeirri stefnumótun Samfylkingarinnar sem nú fer fram á vegum framtíðarhópsins og annarra stofnana flokksins. Hér verða ekki veitt svör við þeim vandamálum dagsins sem hæst ber um þessar mundir heldur reynt að nálgast þann hugmyndagrunn sem við þurfum að byggja á þegar við tökum afstöðu til þeirra úrlausnarefna sem við stöndum frammi fyrir.

Ég mun í fyrsta lagi fjalla um tengsl ríkis og markaðar, í öðru lagi um hið ábyrga ríkisvald, í þriðja lagi um samfélag almennra borgara, í fjórða lagi um hinn félagslega arf, mikilvægi þess að fjárfesta í börnum og baráttuna gegn fátækt, í fimmta lagi tek ég upp þráðinn frá því í Borgarnesi og tala um frjálslynt lýðræði, í sjötta lagi fjalla ég um hnattræna jafnaðarstefnu og loks um nýjar hugmyndir í öryggismálum.

I.            Markaður andspænis almannaþjónustu.

Hagfræðingurinn John Kay, sem hélt m.a. erindi á landsfundi Samfylkingarinnar, hefur fjallað mikið um tengsl ríkis og markaðar og m.a. bent á að markaðshagkerfið sé ekki til orðið í einhverju tómarúmi heldur sé það söguleg, pólitísk og menningarleg afurð þess samfélags sem það starfar innan. Hann talar um ,,The Embedded Market” en í því felst að markaðskerfið hvílir á eða er greipt í stofnanir samfélagsins og fær ekki þrifist án þeirra.  Samfélagið – sem reyndar er hvorki ríkið né markaðurinn – er hinn eiginlegi drifkraftur efnahagsmálanna. Við störfum og búum í samfélagi og við kaupum og seljum í samfélagi. Við menntum fólk til starfa í fyrirtækjunum, önnumst um börn, sjúka og aldraða meðan vinnufært fólk er að störfum og sjáum fyrir allri grunngerð sem þarf til að framleiðsla, kaup og sala geti gengið sæmilega snuðrulaust fyrir sig. Markaðurinn virkar ekki ef hann er ekki í sæmilegri sátt við þetta samfélag og því betri lífsgæði sem þetta samfélag býður upp á, þeim mun líklegra er að fyrirtækjum á markaði farnist vel.[1]

Hugmyndir manna um hlutverk og verkefni ríkisins hafa breyst mikið í aldanna og áranna rás. Áður var það fyrst og fremst hlutverk þess að verja þegna sína og setja niður deilur. Núna er hlutverk þess öðru fremur fólgið í því að sjá þegnunum fyrir ákveðnum gæðum og þjónustu. Valdstjórn hefur breyst í þjónustustjórn. (Reyndar merkilegt hversu lengi lifir í gömlum glæðum því þegar ég kom til starfa hjá Reykjavíkurborg árið 1994 fannst mér menning valdstjórnarinnar lifa þar góðu lífi og stærsta verkefnið var kannski að innleiða menningu þjónustustjórnarinnar).

Þessi nýja staða hefur vafist bæði fyrir hægri og vinstri mönnum. Hægri menn vantreysta ríkinu sem þjónustuaðila og vilja takmarka hlutverk þess – minnka ríkið. Þetta er þeirra menningararfur. Vinstri menn aftur á móti eru með sósíalíska arfleifð í farteskinu. Verkalýðshreyfing og vinstri flokkar voru skipulagðir til að mynda mótvægi við markaðsöflin og vald fyrirtækjanna yfir einstaklingum og samfélagi. Ákveðið vantraust á markaðnum er því inngróið í menningu vinstri manna.

Báðir hópar hafa dregið mjög skörp skil milli markaðar og samfélags og segja má að þar hafi hvor staðið með sínu. Umræðan hefur svo oftar en ekki einkennst af staðalhugmyndum sem endurspeglast í klisjum eins og: ,,Þeir sem starfa á markaði taka áhættu, eru framtakssamir en gráðugir. Opinberir starfsmenn í samfélagsþjónustu eru áhættufælnir, ófrumlegir en láta sér annt um almannahag.” Segja má að það felist ákveðið sannleikskorn í þessu því markaðurinn og almannaþjónustan byggja á mismunandi hefðum og menningararfi. Það á hins vegar að vera í okkar verkahring að breyta þessum staðalmyndum í stað þess að byggja stofnanir í kringum þær.

Þjónusta – hverrar gerðar sem hún er – er best innt af hendi af fólki sem lætur sér annt um gæði þeirrar þjónustu sem það veitir. Flest fólk – hvort sem það starfar í almannaþjónustu eða einkafyrirtækjum – metur efnalegan ávinning en það metur líka virðingu samstarfsfólks og viðskiptavina og þá ánægju sem fylgir verki sem vel er unnið. Á sumum sviðum t.d. í heilbrigðisþjónustu og menntakerfi skiptir það sköpum að þjónustan sé veitt af fólki sem lætur sér annt um þá sem þjónustuna fá – fólki sem hefur siðferðisgildi almannaþjónustunnar að leiðarljósi umfram gróðasjónarmið viðskiptalífsins. Í því sambandi er það ekki aðalatriði hvort stofnunin/fyrirtækið er rekið af opinberum starfsmönnum eða fólki á einkamarkaði svo fremi sem opinberu starfsmennirnir fá heimild til að prófa sig áfram, gera tilraunir – og jafnvel mistakast – rétt eins og gert er á einkamarkaði og starfsmenn einkafyrirtækjanna tileinka sér siðferðisgildi almannaþjónustunnar.

II.            Stjórnvald/ríkisvald sem trygging.

En hvernig eiga jafnaðarmenn þá að nálgast markaðinn þegar kemur að almannaþjónustu? Í grein eftir þjóðverjann Folke Schuppert sem hann kallar ,,The Ensuring State” (ríki sem tryggir eða hið ábyrga ríkisvald) leggur hann áherslu á að við breytingar á almannaþjónustunni séu tvær grunnhugmyndir sem vinna þurfi út frá; annars vegar er það hugmyndin um hina sameiginlegu ábyrgð og hins vegar hugmyndin um að ríkið veiti ákveðna tryggingu, gangist í ábyrgð gagnvart þegnunum. Hann bendir á mikilvægi þess að framsæknir jafnaðarmenn skilgreini sig jákvætt og leggi áherslu á það sem þeir standa fyrir en ekki hverju þeir séu mótfallnir. Hann leggur til að unnið sé útfrá kjörorðinu: ,,samábyrgð á sameiginlegum gildum”. Í þessu felst það viðhorf að í frjálslyndu og fjölþættu samfélagi hafi engin einn aðili, ein stofnun, einkarétt eða skyldu til að viðhalda og auka hin sameiginlegu gildi eða gæði heldur sé ábyrgðin sameiginleg og allir aðilar verði að taka þátt í því að setja hin pólitísku markmið og framfylgja þeim. Allir hafa ákveðnu hlutverki að gegna.

Með hugmyndinni um hið ábyrga ríkisvald er gengið út frá því að breytingar á hlutverki ríkisins feli í sér breytingar á aðferðum og tækjum til stjórnunar en ekki afneitun á ábyrgð. Ríkið er að þróast frá því að sjá um framkvæmd almannaþjónustu yfir í að veita tryggingu fyrir henni. Markmiðið er að nota einkaframtakið í þágu almannahagsmuna þegar það á við.

Til að hægt sé að nota einkamarkaðinn meir en nú er gert til að veita almannaþjónustu er nauðsynlegt að lög og leikreglur byggi á þremur grundvallaratriðum; þau skapi tækifæri, setji ramma og jafnframt takmörk. Lögin eiga ekki að segja nákvæmlega til um hvernig eigi að veita þjónustuna (sbr. leikskólalögin) heldur hverju eigi að ná fram, hvert sé markmiðið, hvaða gæðum sé sóst eftir. Þau eiga að ýta undir nýsköpun og hugmyndaauðgi í stjórnun. Stjórnvöld verða að ákveða hvað þau kaupa af þjónustu, hvað þau eru tilbúin til að greiða fyrir hana og hvaða gæðum þau sækjast eftir. Þau verða að eiga þess kost að fylgjast með því að þau fái það sem fyrir er greitt og geta hætt viðskiptum ef þeim líkar ekki það sem þau fá. Ríkið ber síðan ábyrgð á því gagnvart þegnunum að þeir sitji allir við sama borð, þeir fái þá þjónustu sem þeir þurfa og jafnræðis sé gætt. Fái stjórnvöld sitt, t.d. heilbrigðisráðuneytið, má þeim á sama standa þó að seljandi þjónustunnar t.d. læknar nýti aukagetu sína til að selja öðrum þjónustu sína. Vandamálið sem menn standa hins vegar andspænis þegar um almannaþjónustu er að ræða er að eftirspurnin t.d. eftir læknisþjónustu eða tilteknu námi verði meiri en stjórnvöld eru tilbúin til að mæta og svo hitt að seljendurnir þjónustunnar geta verið í aðstöðu til að ýta undir eftirspurnina.

Hafa verður líka í huga að það getur verið varasamt að gera mjög flókna samninga milli ríkis og markaðar nema á afmörkuðum sviðum og þar sem auðveldlega er hægt að skilgreina afurðina. Hugmyndin um samband ríkis og markaðar þar sem allt er gegnsætt, nákvæmlega skilgreint og algert jafnræði ríkir stangast á við hugmyndina um sveigjanleika, nýsköpun og sjálfstæða dómgreind og ábyrgð. Verst af öllu eru tengsl sem eru formleg í ásýnd en óformleg í eðli sínu og framkvæmd. Þar sem samið er upp á nýtt, eða samningur settur til hliðar í hvert skipti sem óvæntar uppákomur eða þróun verður. Við slíkar aðstæður er hætt við að kaupandinn þ.e. ríkið sé í erfiðri stöðu en seljandi þjónustunnar hafi öll tromp á hendi. Þannig held ég að það orki mjög tvímælis að bjóða út starfsemi grunnskóla, eins og gert var í Hafnarfirði, þó að hægt sé að bjóða út afmarkaða þætti í starfseminni.

Mörk milli ríkis og markaðar, milli ríkis og samfélags óbreyttra borgara, milli opinberrar þjónustu og einkageirans eru sífellt að verða óskýrari. Gömul hugtök og skilgreiningar duga því ekki lengur til að ná tökum á flóknum og nýjum veruleika. Ef við eigum að geta brugðist við þessari þróun á árangursríkan hátt verðum við að þróa nýja hugtakanotkun, nýjar skilgreiningar og orðaforða. Ef okkur tekst það ekki munum við ekki finna lausnir til að takast á við ný verkefni og ögranir.[2]

III.            Öflugra samfélag – ábyrgð manns á manni.

Jafnaðarmenn hafa löngum litið svo á að það ætti að vera í verkahring ríkisins að auka jöfnuð, samstöðu og réttlæti í samfélaginu með því að vinna gegn fátækt sem og hindrunum sem fólk verður fyrir vegna félagslegrar stöðu sinnar. Þeim hefur hins vegar gengið misvel að skapa samstöðu um hvernig það verði best gert og virkja samfélagið í þágu þessara hugmynda. Hinir óbreyttu borgarar eru ekki sannfærðir um að ríkið sé yfirleitt að ná árangri á þessum sviðum. Í hugum fólks er ríkið miðstýrt skriffinnskubákn, fjarlægt því fólki sem það á að þjóna og býður upp á teknókratískar lausnir sem eru mótaðar og útfærðar af fagfólki og stjórnendum. Jafnaðarmenn verða að vinna að því að breyta ríkinu og stofnunum þess, gera þær gegnsærri, ábyrgara gagnvart þegnunum, auka valddreifingu þannig að fleiri komi að því að móta og bera ábyrgð á þeirri þjónustu sem í boði er, auka fjölbreytnina og tengja betur saman réttindi og skyldur – bæði þeirra sem standa vel að vígi og eru aflögufærir sem og hinna sem þurfa á aðstoð að halda.

Við þurfum að halda á lofti þeirri hugsun að öll erum við hluti af heild og við eigum að sannfæra fólk um að það hefur raunverulegt siðferðilegt gildi að búa í lýðræðislegu samfélagi þar sem allir samfélagsþegnar eru jafn mikils virði og mannleg reisn er grundvallaratriði. Þegar einhverjir eru dæmdir úr leik vegur það að rótum samfélagsins, skapar hættu og ekki er lengur hægt að tala um almenn lífsgæði. Við verðum að vinna að því að þróa hæfileika og löngun fólks til að láta sig aðra varða. Við erum öll hvert öðru háð og þær lausnir sem við bjóðum upp á verða að taka mið af því. Einstaklingarnir – ekki síst þeir sem eiga undir högg að sækja – þurfa á því að halda að eiga sér samastað í tilverunni. Ríkið er ekki samfélagið og opinberir starfsmenn koma ekki í staðinn fyrir samfélag hinna óbreyttu borgara. Þess vegna er mikilvægt að virkja frjáls félagasamtök s.s. foreldrafélög, íþróttafélög, trúarhreyfingar o.fl. til að taka ábyrgð á nærsamfélagi sínu en ekki horfa þröngt á eigin hagsmuni.

Á s.l. tuttugu árum eða svo hefur einstaklingshyggja á ýmsum sviðum átt auknu fylgi að fagna og sífellt meiri áhersla er lögð á rétt einstaklingsins til að velja. Hefur þessi áhersla m.a. ratað inn í almannaþjónustuna og að vissu leyti mætt þar hugmyndum fjölmargra um aukna fjölbreytni í þjónustu. Menn sætta sig ekki lengur við hugmyndina um að eitt skuli yfir alla ganga eða ,,one size fits all”. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt enda þarfir einstaklinganna mismunandi. Á hitt ber hins vegar að líta að almannaþjónustan er í eðli sínu ekki eins og hver önnur neysluvara.

Samfélagið – sem er ekki það sama og ríkið – á sér sameiginleg markmið um lífsgæði öllum til handa. Þar með er ekki sagt að ekki sé hægt að koma við einstaklingsbundnu vali, fjölbreytni eða jafnvel kaupum og sölu á þjónustu en það verður að gerast innan þessa ramma því ef samfélagið er leyst upp í einstaklinga sem stunda viðskipti um alla skapað hluti er hætt við að það missi sjónar á hinum sameiginlegu gildum.

Hugmyndin um að fólk geti fengið sinn hlut af almannafé greiddan og keypt þá þjónustu sem því hentar, stangast á við hugmynd almannaþjónustunnar um samábyrgð og samtryggingu. Um að menn leggi af mörkum í samræmi við getu og fái til baka eftir metnum þörfum. Einn fyrir alla, allir fyrir einn. Sumir veikjast, aðrir ekki, sumir eru fatlaðir, aðrir ekki, sumir eru ríkir, aðrir ekki. Í samfélaginu erum við þegnar en ekki neytendur. Þannig er hugmyndin á bakvið grunnmenntun þegnanna – hugmyndin um fræðsluskyldu – sú að það sé í almannaþágu að allir hljóti menntun og það geti ekki bara verið undir einstaklingunum sjálfum komið hvort þeir mennta börnin sín eða ekki. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að hugmyndir Verslunarráðs Íslands – og reyndar Morgunblaðsins - um að leysa upp hverfisskólann orki mjög tvímælis og vegi að þeim hugmyndum sem ég hef hér reifað um samfélag jafnréttis og samstöðu. Þegar kemur að valkvæðri þjónustu eins og menntun á háskólastigi eða viðgerðaþjónustu eins og mjaðmaaðgerð horfir málið öðru vísi við.

IV.            Félagslegi arfurinn – baráttan gegn fátækt.

Mikilvægt er að gera einstaklingunum kleift að vera sinnar eigin gæfu smiðir þ.e. gerendur í eigin lífi. Jafn og greiður aðgangur að menntun og atvinnu við hæfi hvers og eins styrkir sjálfstæði og sjálfsmynd einstaklingsins, gefur honum færi á því að vera hluti af heild og eykur færni hans til að aðlagast þeim breytingum sem verða á samfélaginu. Ef við samþykkjum fátækt þá erum við að ganga gegn öllum hugmyndum um sanngjarnt samfélag. Í stað þess að leggja áhersluna á að gera tekju- og eignaskiptinguna í samfélaginu sem jafnasta eigum við að setja það í forgang að tryggja aðgang allra að menntun og atvinnu og gera fólki almennt kleift að sjá fyrir sér sjálft. Þegar því sleppir og velferðarkerfið tekur við er mikilvægt að leggja áherslu á aðstoð sé veitt með þeim hætti að það vegi ekki að sjálfsvirðingu einstaklinganna.[3]

Þetta tengist hinum félagslega arfi þ.e. hvernig auðæfi og fátækt, félagsleg gildi og menning flyst frá einni kynslóð til annarrar. Margt bendir til þess að atvinnuleysi, úrræðaleysi og félagsleg, efnaleg og menningarleg fátækt erfist milli kynslóða rétt eins og auðlegð og sterk félagsleg staða. Fátækt veldur ekki aðeins óhamingju hjá þeim einstaklingum sem við hana búa heldur hættu fyrir samfélagið allt. Mikilvægt er að grípa inn í þetta munstur á frumstigi þ.e. reyna að bæta og jafna stöðu barna. Auka fjárfestingu í börnum. Það á að vera forgangsmál hjá jafnaðarmönnum.

Þetta kallar á breytingar á velferðarkerfinu og breytta forgangsröðun í þágu barnafjölskyldna. Nýjan kynslóðasamning. Undanfarna áratugi hefur verið lögð áhersla á að bæta kjör og aðstæður eldri borgara m.a. vegna þess að eftirlaunaréttur var mjög takmarkaður en lífskjör vinnandi fólks tiltölulega góð. Í dag búa aldraðir almennt við nokkuð góð kjör og eignarstaða þeirra er sterk þó frá hvoru tveggja séu vissulega undantekningar. Ungar fjölskyldur með börn eru hins vegar undir miklu álagi og nauðsynlegt er að létta undir með þeim. Þetta álag birtist m.a. í hegðunarvandamálum hjá börnum og aukinni upplausn fjölskyldna. Þá dregur úr barneignum í flestum vestrænum samfélögum.[4]

Börn fæðast ekki jöfn. Þau fæðast inn í fjölskyldur sem standa misvel að vígi. Áhrif þess að alast upp í félagslegri, menningarlegri og efnalegri fátækt geta verið afdrifarík og langvarandi. Börn sem alast upp við slíkar aðstæður eru líklegri en jafnaldrar þeirra úr betur stæðum fjölskyldum til að fá lítinn stuðning og aðhald í námi, detta út úr skóla við 16 ára aldur, hafa lakara heilsufar, lenda upp á kant við lögin, vera atvinnulaus á unga aldri og hafa litlar væntingar til framtíðarinnar. Þetta eru auðvitað ekki ófrávíkjanleg örlög þessara barna en aðstæður þeirra bjóða hættunni heim.[5]

Fjölskyldan er merkisberi menningar og félagslegrar aðlögunar og því betur sem henni tekst upp í þessu hlutverk þeim mun líklegra er að við fáum samfélag einstaklinga sem eru vel aðlagaðir sínu samfélagi, virkir þátttakendur í því og gerendur í sínu eigin lífi. Þetta verkefni fjölskyldunnar hefst við fæðingu barns og því er nauðsynlegt að styðja við umönnun barna allt frá fæðingu. Góð leiðsögn og félagslegur stuðningur við foreldra fyrstu ævimánuði barns, 12 mánaða fæðingarorlof og góð, ódýr dagvistarþjónusta að því loknu leikur þar lykilhlutverk. Jafn aðgangur grunnskólabarna að uppbyggilegri frístundaiðju, listnámi, íþróttum og umönnun eftir að hefðbundnum skóladegi lýkur skiptir verulegu máli. Margt hefur áunnist í þessum efnum á undanförnum árum s.s. lenging fæðingarorlofs (fyrir það má sannarlega hrósa ríkisstjórninni) og uppbygging góðra leikskóla en kostnaður foreldra af leikskóla, heilsdagsskóla og frístundaiðju barna er of mikill. Nauðsynlegt er að ríki og sveitarfélög taki upp viðræður sín á milli um hvernig kostnaðinum við aukna þjónustu við barnafjölskyldur verði best mætt.

Þá er jafnframt nauðsynlegt að vinnumarkaðurinn axli sína ábyrgð og lagi sig betur að þörfum fjölskyldufólks bæði með sveigjanlegum vinnutíma og auknum frítökurétti foreldra. Til marks um nauðsyn þess má nefna að mörg fyrirtæki og samtök í atvinnulífinu kvarta undan vetrarfríum í grunnskólanum og sumarlokunum í leikskólum sem, ef vel væri að málum staðið, ætti að gefa foreldrum og börnum kærkomið tækifæri til að verja auknum tíma saman.  

V.            Frjálslynt lýðræði/rökræðulýðræði.

Í hinni margumræddu Borgarnesræðu minni – þeirri fyrri – gerði ég lýðræðið að umtalsefni og stillti hinu frjálslynda lýðræði upp andspænis því sem ég kallaði stjórnlynt lýðræði. Jafnframt gerði ég atrennu að því að skilgreina samræðustjórnmál andspænis átakastjórnmálum. Kenningin um hið frjálslynda lýðræði er ekki mín heldur er hún að grunni til sótt til franska félagsfræðingsins Alain Touraine, en grein eftir hann birtist í tímaritinu Atvik árið 2000.[6]

Í grein eftir Ólaf Pál Jónsson í tímariti Hugvísindastofnunar er jafnframt reynt að nálgast nýjar hugmyndir um lýðræðið og fjallað um rökræðulýðræði andspænis prúttlýðræði.[7] Í rökræðulýðræðinu er lögð áhersla á samræðu og samkomulag í stað þess að leggja áherslu á samkeppni, hagsmuni og kosningar eins og í prúttlýðræðinu. Grundvallarforsenda rökræðulýðræðisins er krafan um réttlæti enda byggt á þeirri hugmynd John Rawls að lýðræði eigi ekki einungis að stuðla að hagkvæmni í samfélaginu, heldur eigi það einnig og miklu fremur að stuðla að réttlæti.

Eins og menn eflaust muna féll hugmyndin um hið frjálslynda lýðræði og samræðustjórnmálin í grýttan jarðveg hjá pólitískum andstæðingum okkar sem hafa reynt að kæfa þessar hugmyndir með hefðbundnum aðferðum þöggunarvaldsins – með reiði eða hlátri. Kannski var það þó frekar hugmyndin um þeirra eigin stjórnlynda lýðræði sem fór svona fyrir brjóstið á þeim. Hið grátbroslega er þó að þeir hafa þráfaldlega staðfest þá skilgreiningu á undanförnum mánuðum, nú síðast í umræðunni um eftirlaunafrumvarpið sem samþykkt var á Alþingi viku fyrir jólahátíð. Þar var í sífellu klappaður sami steinninn þ.e. hvað er fólk út í bæ að skipta sér af því sem við gerum? Við ráðum, við stjórnum, við förum með valdið og eigum ekkert að vera hlusta á einhverja bjána sem vilja hafa áhrif á okkar ákvarðanir.

Í ræðu minni í Borgarnesi sagði ég m.a. að ,,í hinu frjálslynda lýðræði virðum við rétt fólks til skoðana, þar byggjum við á samskiptum og samræðum milli stjórnvalda og samfélags óbreyttra borgara”.

Ég fjallaði síðan um hvernig hið frjálslynda og stjórnlynda lýðræði birtist okkur í umræðunni um náttúruvernd og um efnahags- og atvinnumál og sagði síðan:

Í fjármálum, fyrirtækjarekstri, fjölmiðlum og sveitarstjórnarmálum á Íslandi er ennþá spurt: Í hvaða liði ertu? Ertu í náðinni hjá stjórnarráðinu eða ekki? Þessu verður að linna, við verðum að losna við hina sjálfmiðuðu, stjórnlyndu valdsmenn. Við verðum að endurvekja traust almennings á stofnanir samfélagsins með nýjum leikreglum, nýju inntaki, nýrri ímynd.  Þetta er hlutverk Samfylkingarinnar.

En Samfylkingin verður líka að líta í eigin barm. Skipulag, starfshættir og stefnumótun í Samfylkingunni verður að taka mið af hugmyndunum um hið frjálslynda lýðræði eða rökræðulýðræðið.

Í grein Ólafs Páls Jónssonar segir m.a. um rökræðulýðræðið:

Það á við í Samfylkingunni eins og samfélaginu almennt að sjálft umræðuferlið skiptir máli og þeir sem veljast til forystu í flokknum verða að leggja sig eftir sjónarmiðum og vilja flokksmanna sem byggist á rökum um réttlæti og sanngirni.

VI.            Alþjóðleg samstaða – viðbrögð við hnattvæðingu.

Um fátt er meira deilt um þessar mundir en hina s.k. hnattvæðingu og má segja að tekist sé á um hana í pólitískri og fræðilegri umræðu sem og á götum úti. Það þarf í sjálfu sér ekki að koma neinum á óvart, eins afgerandi og áhrif hnattvæðingarinnar hafa verið á þróun viðskipta, efnahagslífs, stjórnmála og samfélaga heimsins á undanförnum áratugum. Segja má að hún láti engan ósnortinn.

Hnattvæðingin er ekki nýtt fyrirbæri og þannig má benda á að heimstrúarbrögðin séu angi af henni sem og landnám Evrópumanna í Ameríku og nýlendustefna stórveldanna á 18. og 19. öld. Í dag er hún í senn afurð og drifkraftur hins kapítalíska hagkerfis og færa má rök fyrir því að í stað þess að búa við svæðisbundin stórveldi búi heimurinn nú við stórveldi viðskiptahagsmunanna eða fjölþjóðafyrirtækjanna sem þekkir engin landamæri. Þjóðríkið, og stjórnmálaöfl innan þess, geta ekki ein og sér tekist á við þetta stórveldi eða sett því mörk. Það má jafnframt halda því fram að það sé ámóta árangursríkt að berjast gegn hnattvæðingunni eins og það var í upphafi iðnbyltingar að brjóta vélar og tæki sem ógnuðu atvinnu og lífsafkomu verkalýðsins í borgunum. Hnattvæðingin hefur hingað til öðru fremur verið í þágu stórfyrirtækjanna en með samstilltu átaka jafnaðar- og miðjumanna má finna leiðir til að jafna tekjuskiptingu heimsins og móta viðmiðanir og leikreglur sem setja stórfyrirtækjunum skorður.

Þetta þýðir þó ekki að þjóðríkið sé að líða undir lok eins og margir vilja halda fram. Veröldin er flóknari en svo. Þvert á móti má benda á að frá 1945 og til dagsins í dag hefur fjöldi viðurkenndra þjóðríkja tvöfaldast og eru þau nú um 190 talsins. Á mörgum sviðum eru þjóðríkin enn uppspretta pólitísks valds en þau eru ekki eina uppsprettan því nýjar valdamiðstöðvar hafa orðið til við hlið þeirra, fyrir ofan þau og neðan eins og vöxtur borgarsamfélaga, svæðisbundins samstarfs, fjölþjóðastofnana og yfirþjóðlegra stofnana gefur glöggt til kynna.

Þó að hnattvæðingin hafi almennt leitt til þess að bilið hefur breikkað milli meðaltekna í ríkustu og fátækustu löndum heimsins þá er engu að síður einföldun að halda því fram að hnattvæðingin hafi einvörðungu leitt til aukins ójafnaðar milli þróaðra ríkja og vanþróaðra. Á ákveðnum svæðum í heiminum, sem áður bjuggu við efnahagslega stöðun, hefur verið mikill hagvöxtur og nægir í því sambandi að nefna Austur-Evrópu, Kína og Indland. Þessi vöxtur er hins vegar staðbundinn og á sér fyrst og fremst stað í borgum og strandhéruðum meðan íbúar hinna dreifðu byggða sitja eftir og líða skort. Sömu sögu er að segja um svæði í Afríku sunnan Sahara – þau sitja eftir.

Á síðustu 20 árum hefur það verið viðtekin skoðun meðal leiðandi ríkja á sviði viðskipta að besta leiðin til að skapa auðlegð og vinna gegn fátækt sé að ryðja öllum hindrunum úr vegi frjálsra viðskipta og fjármagnsflutninga milli landa. Flest bendir hins vegar til að til þess að þessi kenning fái staðist verði ríki fyrst að þróa mannauð, stofnanir og grunngerð sem er fær um að takast á við þennan veruleika. Það verður ekki gert nema með því að beita opinberum aðgerðum og fjármagni frá hinum ríkari þjóðum til uppbyggingar í efnahags- og atvinnumálum vanþróaðra ríkja. Þessi ríki munu ekki laða til sín fjárfestingu og fyrirtæki ef ekki er áður búið í haginn af opinberum aðilum.

Jafnaðarmenn um heim allan hafa á undanförnum árum reynt að nálgast það viðfangsefni að þróa alþjóðlega jafnaðarstefnu sem beita má innan einstakra ríkja og alþjóðastofnana til að takast á við knýjandi úrlausnarefni heimsins alls. Er þar byggt á gildum hinnar hefðbundnu jafnaðarstefnu – pólitísku jafnrétti, lýðræðislegum stjórnmálum og stjórnarháttum, félagslegu réttlæti, samstöðu og samfélagskennd, mannlegri reisn, hagkvæmu og virku efnahagslífi, lagasetningu og stjórnfestu. Vandinn er að þýða þessi gildi yfir í raunhæfar aðgerðir og stefnu í alþjóðamálum sem tekur mið af þeim breytingum sem eru að verða á stjórnmálum og efnahagsmálum heimsins.

Sú stefna sem nú er í mótun hjá jafnaðarmönnum heimsins er ekki útlátalaus fyrir íbúa og fyrirtæki hinna þróuðu ríkja. Má í því sambandi nefna að eitt mikilvægasta stefnumálið þeirra er að bæta aðgang þróunarlanda að mörkuðum Vesturlanda og liður í því er að afnema allar niðurgreiðslur, útflutningsbætur og verndartolla á landbúnaðarvörum. Þá er lögð áhersla á að öll þróunarríki lögfesti lágmarksgreiðslur til þróunarhjálpar og leggi af þann ósið að skilyrða greiðslurnar með einhverjum hætti sér í hag. Skuldir þróunarríkjanna verði færðar niður og sú aðgerð tengd kerfi sem miðar að því að hvetja fjölskyldur til að mennta börnin sín. Þannig verði fjölskyldum bættur sá tekjumissir sem þær verða fyrir þegar barnavinna er aflögð. Í því sambandi má geta þess að rætt hefur verið um að koma félagsmálakafla inn í samninga Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sem m.a. banni barnavinnu og þrælkunarvinnu, og tryggi frelsi verkalýðsfélaga til að gera kjarasamninga og beita verkfallsvopninu til að ná fram kröfum sínum. Þá er lögð áhersla á alþjóðalög gegn hringamyndun stórfyrirtækja og gegn hvers kyns misbeitingu á markaði.[9]

Segja má að leiðarljósið í þessari stefnumótun sé þríþætt: Sameiginleg jörð, sameiginleg mennska og sameiginlegar reglur. Og til grundvallar liggur sú hugsun að allar manneskjur skipti máli og öll berum við sameiginlega ábyrgð á því að stuðla að efnahagslegu og félagslegu réttlæti um heim allan.

VII.            Skyldan til að vernda – nýjar hugmyndir í öryggismálum.

Varnar- og öryggismál hafa löngum verið vinstri mönnum erfiður ljár í þúfu. Í áratugi skipti afstaðan til Nató og herstöðvarinnar á Miðnesheiði íslensku þjóðinni í tvær andstæðar fylkingar og átti án efa einna ríkastan þátt í því hversu langan tíma það tók fyrir íslenska jafnaðarmenn að ná saman í einum flokki. Þá hefur það löngum reynst vinstri mönnum erfitt að taka afstöðu til hernaðarátaka í heiminum og réttlæta eða beinlínis styðja beitingu hervalds eins og í Sómalíu, Bosníu, Rwanda og Kósóvó. Í hugum flestra er Víetnamstríðið ennþá það víti sem varast ber. Víðast hvar tóku jafnaðarmenn afstöðu gegn innrás Bandaríkjamanna og Breta í Írak og fullyrða má að það var mörgum erfiður biti að kyngja þegar stjórn Verkamannaflokksins í Bretlandi, undir forsæti Tony Blair, fór í þann herleiðangur með Bush forseta Bandaríkjanna sem stendur fyrir flest það sem jafnaðarmenn hafa minnstar mætur á.

Samfylkingin stendur andspænis því verkefni að móta nýja stefnu í öryggis- og varnarmálum í ljósi nýrra aðstæðna nú þegar Bandaríkjamenn telja ekki lengur þörf á þeim varnarviðbúnaði sem verið hefur í herstöðinni í Keflavík. Varnarstefnan og viðbúnaðurinn í Keflavík miðaðist við heimsmynd kalda stríðsins þegar óvinurinn voru Sovétríkin og ríki töldu ástæðu til að búa sig undir árásir óvinveittra herja. Þá var tryggingin sótt til Nató og hersins. Þessi heimsmynd hrundi 9. nóv. 1989 þegar Berlínarmúrinn féll og enn frekar við fall Sovétríkjanna í desember 1991.

Að loknu köldu stríði fóru bandarísk stjórnvöld í allsherjarendurskoðun á öryggismálum sínum. Það fyrsta sem bandaríkjamenn gerðu var að skilgreina óvininn og vinna hættumat í ljósi nýrra aðstæðna. Það blasti við að það var enginn óvinur á Norður-Atlandshafi og engin sýnileg hætta á árás úr þeirri átt. Niðurstaðan var sú að ekki væri þörf á vörnum sem beindust að fyrrum Sovétríkjum. Þessi niðurstaða bandarískra stjórnvalda lá fyrir þegar árið 1992 og endurspeglaðist í formlegum viðræðum þeirra við íslensk stjórnvöld á árinu 1994 og allar götur síðan.

Í viðtali við aukablað Mbl. í maí 2001 sagði Davíð Oddsson m.a.: ,,Hér á  ekki að vera varnarstöð ef hún þjónar eingöngu eftirlits- og forvarnarhlutverki fyrir Bandaríkjamenn vegna hugsanlegar hættu á svæðinu og þjónar ekki því sem við skilgreinum sem varnir Íslands. Ef Bandaríkjamenn komast að þeirri niðurstöðu að þeir vilji ekki halda uppi stöð sem þjóni hagsmunum beggja verður hún einfaldlega lögð niður. Flóknara er þetta ekki og í þessu felst engin hótun.” Í þessum orðum DO felst m.ö.o. að fjórar orrustuvélar í Keflavík séu lágmarksviðbúnaður. Til grundvallar þessari afstöðu liggur ekkert mat á þeirri vá sem að okkur Íslendingum steðjar heldur er hér einvörðungu um pólitískt mat að ræða sem byggir á 50 ára samstarfi Bandaríkjanna og Íslands.

Í þessu sambandi er ástæða til að rifja það upp að í skýrslu sem Bjarni Benediktsson utanríkisráðherra, Emil Jónsson viðskiptamálaráðherra og Eysteinn Jónsson menntamálaráðherra, birtu eftir ferð til Washington árið 1949  kemur fram að ekki komi til mála að erlendur her eða herstöðvar verði á Íslandi á friðartímum. Á grundvelli þessarar skýrslu var aðildin að NATÓ samþykkt árið 1949 og varnarsamningurinn undirritaður árið 1951. Ekki er mér kunnugt um hvar eða hvenær samþykkt var breyting á þessari stefnu.

Okkar hagsmunir, eins og annarra smáríkja, er öðru fremur að farið sé að alþjóðalögum. Í því sambandi finnst mér nauðsynlegt að vekja athygli á hugmyndum Kanadastjórnar um bann við íhlutun í málefni fullvalda ríkja andspænis skyldu alþjóðasamfélagsins til að vernda mannréttindi. Kanadastjórn stofnaði starfshóp árið 2000 undir forystu Gareth Evans, fyrrverandi utanríkisráðherra Ástralíu, The International Commission on Intervention and State Sovereignity (ICISS), sem skilaði skýrslu undir heitinu ,,The Responisibility to Protect”. 

Í grófum dráttum ganga hugmyndirnar út á þá grundvallarreglu að skorti ríkisstjórn í fullvalda ríki getu eða vilja til að hindra fjöldamorð, kynþáttaofsóknir, kúgun, pyntingar og afnám mannréttinda, þá víki grundvallarreglan um bann við íhlutun fyrir skyldunni til að vernda líf og mannréttindi. Fullveldishugtakið sé ekki takmarka- og skilyrðislaust þó að það sé mikilvægt. Fullveldið felur ekki bara í sér rétt ríkja til að haga málum eins og þeim best hentar heldur líka skyldu og ábyrgð; ábyrgð á lífi fólks og grundvallarmannréttindum. Ef ríki bregst þessari ábyrgð ber alþjóðasamfélaginu - S.Þ. eða svæðisbundnum samtökum í umboði eða með samþykki S.Þ. - að skerast í leikinn í nafni mannréttinda. Þetta er auðvitað vandmeðfarið og þessa reglu þarf að skilgreina og skýra í þaula til að koma í veg fyrir misnotkun. Finnsk stjórnvöld hafa m.a. tekið þessa hugmynd upp á sína arma og boðuðu ríkisstjórnir Kanada og Finnlands til ráðstefnu í júní á síðasta ári til að ræða þessar hugmyndir og framhald þeirra.

Í fyrrnefndri skýrslu er reynt að gera það og settar fram grundvallarreglur sem hlíta verður ef hernaðaríhlutun á að teljast réttlætanleg. Þær eru: (1) Skilgreining á réttlætanlegu tilefni sem byggir á því að fyrirsjáanlegt sé mikið mannfall eða þjóðernishreinsanir. (2) Varúðarreglur um framkvæmd sem byggja á því að sannanlega sé tilefnið að koma í veg fyrir mannlegar þjáningar, aðrar leiðir hafi verið reyndar til þrautar, aðgerðirnar séu afmarkaðar og líkur bendi til að þær leiði til varanlegrar lausnar. (3) Lögmæti alþjóðasamfélagsins þ.e. skýrt sé kveðið á um umboð og stöðu Sameinuðu þjóðanna.[10]

Ég tel rétt að íslensk stjórnvöld kynni sér þessar tillögur og við skipum okkur í sveit með Kanadamönnum og Finnum. Þarna eru sóknarfæri andspænis valdbeitingarstefnu þeirra Bandaríkja sem stjórnast öðru fremur af hagsmunum stórfyrirtækjanna og fjármagnsins. Þá er full ástæða til að við beinum sjónum okkar í ríkarar mæli að Evrópu og skilgreinum varnarhagsmuni okkar í tengslum við varnarhagsmuni Evrópu. Það mun þó þá og því aðeins verða að veruleika að menn sættist á að EB sé mögulegur valkostur fyrir okkur Íslendinga.

VIII.            Lokaorð.

Í grein eftir Gauta Kristmannsson í áðurnefndu tímariti Hugvísindastofnunar vísar hann í kenningar franska mannfræðingsins Renés Girards sem telur að eftirlíkingarþráin,

Samfylkingin á ekki og þarf ekki að líkja eftir Sjálfstæðisflokknum, þó að hún sé í samkeppni við hann, heldur á hún að sýna pólitískt frumkvæði og taka forystu í því að þróa nýjar hugmyndir um ríki, markað, velferð, menntun og lýðræði sem geta verið svar við þeim breytingum sem orðið hafa á samfélaginu á undanförnum áratugum. Hún á setja stefnuna og þá er viðbúið að eftirlíkingaþráin grípi aðra þá sem eru leikendur á hinu pólitíska leiksviði. Flokkar og stjórnmálaumræða verður að breytast ef almenningur á ekki að snúa endanlega baki við stjórnmálunum. Traust á stjórnmálamönnum hefur beðið alvarlegan hnekki og á flesta virka flokkarnir eins og tæki til að ná völdum en ekki sem boðberar hugmynda um hvernig almannahagsmuna verði best gætt og stuðlað að lífsgæðum öllum til handa. Eða eins og Alain Touraine segir:

Samfylkingin er nýr flokkur, stofnaður á árþúsundamótum árið 2000. Hann hefur því einstakt tækifæri til að móta skipulag, vinnubrögð, hugmyndir og hefðir sem taka mið af nýjum tímum. Sú vinna er hafin, sex hópar með afmörkuð viðfangsefni og tímaramma eru nú að störfum, og við vonumst auðvitað til að sem flestir taki þátt í þeirri umræðu sem framundan er.

[1] John Kay: The Embedded Market. Progressive Futures. New Ideas for the Centre-Left. Policy Network, 2003.

John Kay: The Truth About Markets. Their Genius, their Limits, their Follies. Allen Lane an imprint of Penguin Books, 2003.

[2] Folke Schuppert: The Ensuring State. Progressive Futures. New Ideas for the Centre-Left. Policy network, 2003.

[3] Wolfgang Merkel: A reformed welfare state will tackle new inequalities. Rethinking social democracy. Ed. By Matt Browne & Patrick Diamond. Policy network 2003.

[4] Gösta Esping-Andersen: Against Social Inheritance. Progressive Futures. New Ideas for the Centre-Left. Policy network 2003.

[5] Liz Kendall: An equal start for every child: Rethinking Social Democracy. Ed. By Matt Browne & Patrick Diamond. Policy network 2003.

[6] Alain Touraine: Lof hins frjálslynda lýðræðis. Atvik 4. Framtíð lýðræðis á tímum hnattvæðingar. Ritstj. Hjálmar Sveinsson og Irma Erlingsdóttir. Bjartur og ReykjavíkurAkademían, 2000.

[7] Ólafur Páll Jónsson: Prútt eða rök og réttlæti. Tvær hugmyndir um lýðræði. Ritið 1/2003. Tímarit Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands.

[8] Ólafur Páll Jónsson: Prútt eða rök og réttlæti, bls. 41.

[9] David Held. Global Social Democracy. Progressive Futures. New Ideas for the Centre-Left. Policy network, 2003.

[10] International Commission on Intervention and State Sovereignty, The Responsibility to Protect, 2001, Synopsis. Sjá jafnframt Gareth Evans: The Responsibility to Protect: when it´s right to fight. The Policy Network journal, Progressive Politics Volume 2.2., ,,The New Progressive Agenda”.

[11] Gauti Kristmannsson: Af heimsveldum auðmagns og almúga og rothöggi hnattvæðingar, bls. 63. Ritið 1/2003, tímarit Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands.

[12] Alain Touraine: Lof hins frjálslynda lýðræðis, bls. 72.