Á undanförnum 15 árum hafa orðið róttækar breytingar í alþjóðapólitík og öryggismálum. Með Berlínarmúrnum féll hugmyndin um tvípólaöryggi sem byggði á fælingarmætti herafla og kjarnaodda og sú heimsmynd sem hefur birst okkur síðan á lítið skylt við þær skilgreiningar á ógnum og öryggi sem voru ráðandi á tímum Kalda stríðsins. Í hnattrænum heimi hafa átök tekið eðlisbreytingum og ekki einungis stafar óbreyttum borgurum meiri hætta af átökum en áður heldur er öryggi fólks og þjóða nú stefnt í voða af fjölda ógna sem ekki er hægt að mæta með herstyrk. Ennfremur er nauðsynlegt að líta sérstaklega á stöðu kvenna í umræðu um öryggismál. Í málaflokki sem nær einvörðungu hefur verið í forsjá karla hafa örlög og sjónarmið kvenna verið hunsuð of lengi.

 \

Ég ætla að leyfa mér að fara nokkuð vítt yfir sviðið í dag þegar ég lít á stöðu öryggismála við upphaf 21. aldar og spyr: öryggi hverra? Með umræðu minni um breytt eðli átaka þar sem skelfing og lögleysa ráða lögum og lofum, um mannöryggi og sérstöðu kvenna í stríði og friði og mikilvægi heildstæðrar nálgunar á öryggismál vil ég vekja ykkur til umhugsunar um takmarkanir núverandi kerfis og nauðsyn þess að umræða um öryggismál verði víkkuð.

Breyttur hernaður

Hefðbundin milliríkjaátök, sem viðbragðskerfi alþjóðasamfélagsins byggir á, finnast varla í dag. Flest átaka í heiminum eiga sér nú stað innan veikra eða jafnvel hruninna ríkja. Þar etja kappi hópar sem berjast um völd í nafni hópeinkennis, s.s. þjóðernis eða trúarbragða, sem upphafið er á kostnað hópeinkennis óvinarins. Pólitíkin sem liggur að baki er útilokandi, sigur verður ekki unninn fyrr en óvinahópnum hefur verið rutt úr vegi; með pólitískum, sálrænum eða efnahagslegum ógnunum, þvinguðum fólksflutningum eða fjöldamorði. Ofbeldi gegn óbreyttum borgurum, konum og körlum, verður beinlínis að markvissu vopni í bardögunum. Þrátt fyrir að stríð eigi, samkvæmt skilgreiningum þjóðaréttar, að vera háð af hermönnum eru óbreyttir borgarar 90% fórnarlamba átaka í dag. Um 40 milljónir manna hafa verið hrakin á flótta frá heimilum sínum, um 80% þeirra eru konur og börn.

Í ríkjum með bágan eða hruninn efnahag, líkt og reyndin er á flestum átakasvæðum heimsins í dag, fjármagna hópar átökin með ránum og gripdeildum, mansali og vændi, fjárkúgunum og svartamarkaðsbraski og smygli á eiturlyfjum, vopnum, olíu og demöntum. Slíku hagkerfi verður einungis haldið við með áframhaldandi átökum sem oftar en ekki dreifist síðan yfir landamæri með flóttamönnum og skipulögðum glæpahópum. Þar sem stríðið verður þannig forsenda hagkerfisins geta stríðandi hópar jafnvel séð sameiginlegan hag í átökunum og viðvarandi lögleysu. Umhverfið verður langvarandi gróðrastía ofbeldis, glæpa og algers óöryggis óbreyttra borgara.

Aðild einkageirans í nútímahernaði er enn annað merki um eðlisbreytingu átaka í hnattrænum heimi. Kunnuglegasta dæmið fyrir íslenskum almenningi er kannski þáttur bandarískra undirverktaka í rekstri fangelsa í Írak en iðnaðurinn er víðtækari en flestir gera sér grein fyrir. Einkafyrirtæki annast nú alla mögulega og ómögulega þætti hefðbundins hernaðar. Þau annast þjálfun í rekstri og viðhaldi kjarnorkukafbáta fyrir breska sjóherinn; annast meira og minna alla þjálfun og rekstur hers og öryggissveita í Saudi-Arabíu, þ.m.t. verndun konungsfjölskyldunnar; þau flugu njósnaflug fyrir CIA í Afganistan; og þjálfuðu og fóru í árásarflug gegn uppreisnarmönnum fyrir angólska flugherinn en í átökunum í Angóla er talið að um 80 einkafyrirtæki hafi komið við sögu á einn hátt eða annan.

Ég ætla ekki út í umræðu hér um siðferðilegt réttmæti þessa markaðar heldur vek máls á honum því dæmið sýnir svo ekki verður um villst að margt þarf að endurskoða í núverandi kerfi.

Í þjóðarétti er skýrt kveðið á um leikreglur stríða: um réttmæta valdbeitingu (t.d. þegar ríki verður fyrir árás), skilgreiningu hermanna og stöðu þeirra, hvaða vopn og hernaðaraðgerðir eru leyfileg og hver ekki, meðferð stríðsfanga og síðast en ekki síst um verndun óbreyttra borgara. En reglur þessar byggja á grundvallareiningu alþjóðakerfisins: ríkinu og hrökkva því skammt þegar hópar fara fram með miskunnarlausum hernaði innan ríkja og jafnvel með aðstoð aðkeyptra sérfræðinga sem falla ekki undir neina lögsögu.

Þrátt fyrir að finna megi ákvæði í alþjóðalögum sem má beita, t.d. til að stöðva þjóðarmorð, er mikil tregða í alþjóðakerfinu til að vega að fullveldi ríkisins. Dæmi um úrræðaleysi alþjóðasamfélagsins gagnvart skelfingarverkum á undanförnum árum eru því miður mýmörg: Bosnía og Hersegóvína, Rúanda, Aceh hérað, Sierra Leone og í þessum töluðu orðum Darfur hérað í Súdan.

Til að mæta þessu aðstæðum af raunsæi þurfum við að endurskilgreina öryggi. Við  þurfum að leggja aukna áherslu á mikilvægi þess að öryggi fólks og þjóða sé tryggt og viðurkenna vankanta ríkismiðaðrar áherslu á öryggismál.

Mannöryggi

Hugtakið mannöryggi eða human security hefur verið að sækja í sig veðrið á alþjóðavettvangi undanfarinn áratug. Það var fyrst sett fram af Þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna (UNDP) árið 1994 þegar skilgreindar voru sjö víddir öryggis, þ.e. efnahagslegt öryggi, fæðu öryggi, öryggi til heilsu, umhverfisöryggi, persónulegt öryggi, samfélagslegt öryggi og pólitískt öryggi.

Kanadísk stjórnvöld tóku hugtakið síðan upp á sína arma nokkru síðar og hafa undanfarin ár, í samstarfi við hóp annarra þjóða, þ.m.t. Noreg, starfað að því að koma mannöryggi á dagskrá alþjóða- og öryggismála. Í meðförunum hefur mannöryggi hlotið nokkuð sértækari merkingu en þegar það var upphaflega sett fram en felur í grundvallaratriðum í sér að öryggi fólks sé að minnsta kosti jafn mikilvægt öryggi ríkja. Það sem þetta getur því þýtt er að fullveldi ríkja ætti ekki að vera öryggi borgara þess yfirsterkara.

Ef mannöryggi væri fullgild breyta í öryggismálum í dag værum við líklegast ekki að horfa svo úrræðalaus upp á fjöldamorð og þjóðernishreinsanir í Darfur og kúgun kvenna í Afganistan undir taliban stjórninni hefði vegið þyngra en svo að vera hentug aukaástæða til innrásar eftir 11. september 2001.

En nokkur árangur hefur náðst á vettvangi Sameinuðu þjóðanna á síðustu árum við að koma mannöryggi á dagskrá eins og sjá má á ályktunum öryggisráðsins um verndun óbreyttra borgara í vopnuðum átökum, um útbreiðslu alnæmis sem ógn við heimsöryggi og síðast en ekki síst ályktun 1325 um konur, frið og öryggi.

Konur

Ályktun 1325 sem samþykkt var árið 2000 er tímamótaskjal. Aldrei áður hefur öryggisráð Sameinuðu þjóðanna, eða ábyrgðarmenn öryggismála í heiminum, viðurkennt sérstöðu kvenna í stríði eða mikilvægt hlutverk þeirra í uppbyggingu friðar á jafn áþreifanlegan hátt. Að baki liggur tæplega aldagömul barátta kvennahreyfinga fyrir að láta rödd sína heyrast á vettvangi sem ávallt hefur verið undir forsjá karla og því mótast algerlega af karllægum gildum og viðmiðum. Ég hef hérna rætt nokkuð hlutskipti óbreyttra borgara í vopnuðum átökum en vil nú beina sjónum mínum sérstaklega að konum.

Stríð hefur alltaf þótt vera yfirráðasvæði karla enda eru þau ákveðin af körlum, háð af herjum sem skipaðir eru körlum og lok þeirra eru útkljáð af körlum. En stríð hefur gjörólík áhrif á karla og konur, á heilsufarslega, félagslega, efnahagslega og pólitíska stöðu þeirra. Ef við ætlum að ræða um stríð, frið og öryggi á heildstæðan og raunhæfan hátt verður að taka sjónarmið og afkomu beggja kynja markvisst til skoðunar.

Í stríði verða konur fórnarlömb ofbeldis sem er fyrst og fremst kynbundið, s.s. nauðganir, mannrán, nauðungarvændi og þvingaðar þunganir.  Til að gefa hugmynd um umfang ofbeldis gegn konum í vopnuðum átökum má benda á að rannsóknir á þjóðarmorðinu í Rúanda 1994 hafa sýnt fram á að nokkurn veginn hverri einastu konu yfir 12 ára aldri sem lifði morðin af hafi verið nauðgað.

Álíka sláandi upplýsingar er að finna sé litið á hlutskipti flóttamanna. Af þeim 40 milljónum manna sem flúið hafa heimili sín undan vopnuðum átökum og mannréttindabrotum í heiminum í dag er hlutfall kvenna og barna um 80%. En öryggi geta þær ekki sótt í flóttamannabúðirnar. Oft er það einungis í skiptum fyrir kynlífsþjónustu sem þær geta nálgast helstu nauðsynjar og nægjanlega vernd.  Í sumum tilfellum hafa konurnar engra annarra úrkosta völ en að gerast kynlífsþrælar til að sjá fyrir fjölskyldu sinni.  Tíðni heimilisofbeldis innan flóttamannabúða er mjög há og mörg dæmi finnast þess að starfsmenn flóttamannabúða misnoti konur og stúlkubörn kynferðislega í skiptum fyrir nauðþurftir.

Það er þó misskilningur að líta einungis á konur sem fórnarlömb.  Að taka undir slíkar fullyrðingar er einungis til þess að auka kynbundnar hugmyndir um stríð og frið.  Sumar konur taka beinan þátt í átökunum, sem hermenn eða liðsmenn andspyrnuhópa. En þessar konur uppskera oft en ekki annað en útskúfun og skilningsleysi samfélagsins þegar átökunum linnir.

Vegna ráðandi hlutar karla í umræðu um öryggismál og hernað hefur verið litið fram hjá þessum staðreyndum of lengi og þær hreinlega ekki taldar mikilvægar. En samfélög manna eru byggð af bæði körlum og konum. Til að tryggja langvarandi frið, lýðræði og réttlæti þarf að líta jafnt á aðstöðu beggja kynja. Því verður einungis náð með því að hleypa konum að friðarborðinu og veita þeim fullan þátt í uppbyggingu samfélaga sinna.

Friðarhreyfingar kvenna eru velþekkt fyrirbæri með langa og merkilega sögu. Starfsemi þeirra er yfirleitt mest áberandi innan samfélaganna sjálfra, þar sem konur hefja starf sitt, skipuleggja sig og grípa til aðgerða.  Umfang starfseminnar vex oft gríðarlega og oftar en ekki nær starfsemin þvert yfir átakalínurnar þar sem konur sameinast í baráttu sinni fyrir friði. Gott dæmi er  Mano River sambandið í Vestur-Afríku sem myndað er af konum frá grasrótinni upp í valdamiklar stöður frá Gíneu, Líberíu og Sierra Leone með það að markmiði að leita í sameiningu leiða til að binda endi á átökin sem lamað hafa ríki þeirra. Annað dæmi er Women in Black hreyfingin sem sameinað hefur konur í Ísrael og Palestínu og serbneskar og albanskar konur í Kosovo.

En þrátt fyrir samtakamátt og háværar kröfur, þá hefur konum reynst erfitt að fá sæti við friðarborðið.  Örsjaldan taka konur þátt í formlegum friðarviðræðum, hvort heldur sem fulltrúar stjórnmálaflokka, borgarahreyfinga eða hagsmunahópa.  Konur eru hunsaðar sem skipulagðir hópar jafnt sem forystu- og bardagamenn frelsishreyfinga.

Þessu verður að breyta. Langvarandi friður vinnst einungis þegar komið er á fót lýðræðislegum stofnunum og réttlæti er tryggt þar sem þörfum, örlögum og sjónarmiðum allra hópa samfélagsins er mætt.

Um þetta sjónarmið sameinast femínistar og talsmenn mannöryggis á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég tel að ef mannöryggi er sett í forgang í utanríkisstefnu ríkja á 21. öld myndast loks raunhæfur vettvangur til að taka á öryggismálum kvenna af alvöru.

Og til að benda enn frekar á tengingu femínisma og mannöryggis þá má í raun líkja þeirri hugarfarsbreytingu að heimilt sé að grípa til aðgerða í ríkjum þar sem borgarar eru beittir kerfisbundnu ofbeldi við hugarfarsbreytinguna sem felst í því að viðurkenna heimilisofbeldi sem glæp en ekki einkamál heimilisins.

Skýrsla Sameinuðu þjóðanna

Að lokum vil ég ljúka umræðu minni um ólíkar víddir öryggis og ógna með því að koma inn á nýja skýrslu Sameinuðu þjóðanna þar sem skilgreindar eru sex meginógnir við heimsöryggi. Þar er efst á blaði, á undan tali um vopnuð átök, kjarnorku- og efnavopn og hryðjuverk, ógnir af efnahagslegum og félagslegum toga, þ.m.t. fátækt, smitsjúkdómar og umhverfisvá. Skýrsluhöfundar leggja höfuðáherslu á mikilvægi þróunarmála og benda á að í raun fari öryggi og þróun hönd í hönd. Öryggi ríkja í norðri og suðri sé bætt fái fátæk ríki heimsins tækifæri til að koma undir sig fótunum og böndum sé komið á útbreiðslu alnæmis.

Hvatt er til þess að aðildarríki Sameinuðu þjóðanna komi upp forvarna- og viðbragðskerfi sem tekur jafnt á öllum ógnum, allan skalann frá útbreiðslu alnæmis til hryðjuverka með kjarnavopnum, áður en skelfilegustu áhrif þessara ógna koma í ljós.

Ég tel það marka tímamót að í þessari skýrslu er efnahagslegu og félagslegu öryggi gert svo hátt undir höfði í umræðu um alþjóðaöryggismál. Því tengt er það ennfremur sérstaklega markvert hversu mikið efni skýrslunnar er tengt við öryggi óbreyttra borgara, jafnrétti kynjanna, mannréttindi og lýðræðisstofnanir.

Þetta tel ég vera skýrt merki þess að innan Sameinuðu þjóðanna hið minnsta sé umræða um mannöryggi farin að skila árangri.  Það væri synd ef mikilvægar tillögur skýrslunnar um heildstæða nálgun á heimsöryggi hyrfu í skuggann af deilum um skipan ríkja í öryggisráðið, en tillögur þess efnis er jafnframt að finna í sömu skýrslu.

Ísland sækist nú eftir sæti í öryggisráðið og vinnur því ötullega að því að efla og skerpa íslenska utanríkisstefnu. Það er einlæg ósk mín að í því starfi leggi íslensk stjórnvöld sérstaka áherslu á mannöryggi og rétt kvenna til að hafa áhrif á eigin öryggi og örlög samfélaga sinna. Þrátt fyrir að árangur hafi náðst er enn óralangt í land. Ég tel að pólitískur stuðningur við öryggisnálgun sem byggir á öryggi borgaranna og lýðræði, réttlæti og jafnrétti yrði mesta mögulega framlag herlausrar smáþjóðar til þróunar öryggismála í heiminum.